Zoutelande Nieuws

Rond 1900 meldden zich de eerste toeristen in Zoutelande, zij troffen een fraai onderaan de duinen gelegen boerendorpje aan waar bijna iedereen, van jong tot oud, in klederdracht liep. Accommodatie om te verblijven was er bijna niet, het dorp telde twee cafés die beiden enkele kamers hadden die verhuurd werden aan gasten of reizigers om te overnachten. Rondreizende kunstschilders komen naar Walcheren en ontdekken Zoutelande waar je mooi een hoog standpunt op de duinen kunt innemen om het dorpje met zijn fraaie kerk te schilderen.

                                                                 

Foto boven: Foto van Zoutelande rond 1901 uit een toeristisch fotoalbum.

Onder deze kunstschilders bevindt zich Gerard Bergsma, samen met zijn vrouw Emma (Emmy voor vrienden en familie) besluiten ze zich in Zoutelande te vestigen en laten ze aan de Duinweg het huis “Het Pauwtje” bouwen waar ze in 1909 gaan wonen. Gerard Bergsma is geboren in 1873 te Winterswijk als zoon van predikant Theodorus Bergsma en Anna Ripping (Bron: www.wieiswie.nl). Emma Bergsma is geboren in 1878 te Meester Cornelis dat is nu een wijk van Jakarta (Het voormalige Batavia) op het eiland Java in Nederlands-Indië als dochter van Jacob Hendrik Bergsma en Arendina Wichers die de titel Jonkvrouwe mag dragen (Bron: www.zeeuwengezocht.nl). Ze zijn neef en nicht. Gerard volgt een opleiding als kunstschilder in Amsterdam en rond 1895 is hij in Den Haag te vinden (Bron: lexicon kunstschilders Pieter Scheen). Het gezin van Theodorus Bergsma vertrekt in 1893 vanuit Nederlands-Indië naar Nederland en vestigt zich in Den Haag (Bron: www.wikipedia.nl) dus wellicht dat zij elkaar daar voor het eerst ontmoeten. In 1909 vestigen zij zich in Zoutelande waar Gerard zich met schilderen bezig houdt en Emma is politiek actief. Vrouwen konden geen openbare bestuursfuncties vervullen en hadden ook geen actief kiesrecht. Met lezingen in o.a. Vlissingen, Middelburg, Goes en Zierikzee tracht ze het tij te keren wat in 1919 lukt, ze doet dit natuurlijk niet alleen ook andere vrouwen werken daar aan (Bron: Krantenbank Zeeuwse bibliotheek: o.a. Vlissingse Courant 22-11-1912 en Middelburgse Courant 30-05-1916). De eerste toeristen die Zoutelande bezoeken hebben bijna geen mogelijkheden om hier te overnachten en er wordt dan ook weinig aan verdiend. De lokale bevolking reisde in die tijd niet en had dan ook geen ervaring met toerisme, die impuls moest van buitenaf komen. Het echtpaar Bergsma had meer van de wereld gezien en begon rond 1917 als één van de eersten met een pension, daar werden in de eerste wereldoorlog 21 Franse kinderen ondergebracht die zo voor een paar maanden aan het oorlogsgeweld in hun land konden ontsnappen (Bron: Krantenbank Zeeuwse bibliotheek: Vlissingse Courant 9-03-1917)

 

                            

Foto midden is een advertentie uit een V.V.V. gids van Zoutelande en op de foto rechts zien we “Het Pauwtje”, “De Bijenhof” en “De Bleek” v.r.n.l.

Een jaar later, in 1918, kreeg dit pension de naam “De Bijenhof”. Ongeveer tezelfdertijd bouwt L. de Haas-Bergsma, een zus van Gerard, op het vroon tegenover “De Bijenhof” het pension “Het Vroonhuis”. Drie naast elkaar gelegen panden aan de Duinweg zijn eigendom van Gerard en Emma Bergsma. Hun eigen woning “Het Pauwtje”, op bovenstaande foto helemaal rechts. Pension en theeschenkerij “De Bijenhof” links van de eerder genoemde woning en uiterst links het boerderijtje “De Bleek”. In het boerderijtje “De Bleek” woonde de tuinman Daniël (Dôône) Lievense, hij overleed in 1924. In datzelfde jaar werd Zoutelande getroffen door een windhoos waarbij het huis van Jan Pleijte zwaar beschadigd raakte, hij mocht in “De Bleek” gaan wonen en werd de nieuwe tuinman van de familie Bergsma en noemde de windhoos dan ook “het beste ongeluk dat hem ooit was overkomen”.

Foto boven: Jan Pleijte en zijn vrouw Rina Pleijte-Riemens bij het boerderijtje “De Bleek”.

Emma Bergsma was politiek actief in een tijd dat dit voor vrouwen nog ongebruikelijk was, ze kwam waarschijnlijk uit het onderwijs en ze schreef rond 1917 een kinderboekje “Dodo” wat, zoals in die tijd hoorde, een opvoedend karakter had. Ze werd lid van een politieke partij, Vrijzinnige Democratische Bond, en stelde zich verkiesbaar voor de Provinciale Statenverkiezingen van 1919 (Bron: Krantenbank Zeeuwse Bibliotheek, Middelburgse Courant 18-01-1918). Ze werd bij die verkiezingen niet gekozen in de Provinciale Staten van Zeeland en deed een nieuwe poging in 1923 maar ook dan lukt het niet (Bron: Krantenbank Zeeuwse Bibliotheek, Vlissingse Courant 27-11-1918). Maar begin 1924 trekt J.G. van Niftrik zich terug vanwege zijn vertrek uit Zeeland en nam ze zijn plaats in (Bron: Krantenbank Zeeuwse Bibliotheek, Middelburgse Courant 5-09-1924), ze werd daarmee de tweede vrouw, na de in 1919 gekozen Mevr. G.B. (Dien) Duiker-Blekking uit Terneuzen, die lid was van de Provinciale Staten van Zeeland (Bron: Krantenbank Zeeuwse Bibliotheek, Iersekse en Thoolsche Courant 12-04-1919). Ondertussen vervulde Gerard een voortrekkersrol voor de ontwikkeling van het toerisme in Zoutelande, hij was dan ook de eerste voorzitter van de in 1923 opgerichte plaatselijke V.V.V. en ook zette hij zich in voor de aanleg van het eerste vrijliggende fietspad op Walcheren, gelegen tussen Vlissingen en Zoutelande dat werd geopend in 1926. Het bevorderen van het toerisme gaf Gerard waarschijnlijk wel een dubbel gevoel, dat blijkt uit zijn regelmatig ingezonden brieven aan de krant. De toeristen brengen geld in het laatje bij de, voor het merendeel, arme bevolking van Zoutelande maar als kunstschilder ziet hij de veranderingen van de nieuwbouw van pensions en tweede woningen in het dorp met lede ogen aan. Het echtpaar Bergsma had geen kinderen maar wel veel dieren, zo zorgde Gerard voor de kippen, kalkoenen en pauwen en werd Emma zelden gezien, of gefotografeerd, zonder haar honden.

                      

Foto linksboven: Het boekje “Dodo”. Foto rechtsboven: Gerard en Emma Bergsma met vrienden, bekenden en meisjes in Walcherse klederdracht op het strand. Foto onder: Emma Bergsma met haar honden.

De oorlogsjaren, 1940-1944, waren een zware slag voor het toerisme in Zoutelande, het kwam helemaal tot stilstand. Het echtpaar Bergsma werd aangemerkt als “Deutsch-feindlich” en moest Zoutelande en zelfs Zeeland in 1942 verlaten (Bron: Krantenbank Zeeuwse bibliotheek: Zeeuwsch Dagblad 19-04-1948). Ze maakten dan ook niet mee dat alle drie hun panden aan de Duinweg werden verwoest door het bombardement op Zoutelande van 29 oktober 1944. Woonhuis “Het Pauwtje”, met zijn rieten dak, brandde af en vele schilderijen van Gerard gingen daarbij verloren. Enkele jaren na de oorlog werd de wederopbouw van de drie panden opgepakt en de huizen staan er nog steeds. Emma heeft hier niet lang plezier meer van want zij overlijdt op 9-08-1948 te Zoutelande, het huis “De Bleek” wordt eigendom van de familie Pleijte, “De Bijenhof” verkoopt hij in 1950 aan de Zoutelandse huisarts H. Frima en “Het Pauwtje” blijft in de familie en wordt eigendom van een nicht, mevr. Rebel-Bergsma (Bron: RKD). Eind 1955 wordt Gerard ziek, in een laatste brief aan J. Jonker schrijft hij vanuit Amsterdam dat hij nog hoopt terug te keren naar Zoutelande ook uit hij nogmaals zijn zorgen over alle veranderingen die op het dorp plaats hebben, vanwege de stormramp van 1953 worden de duinen vervangen door een dijk en verschillende huizen gesloopt, maar Zoutelande ziet hij niet meer terug, hij overlijdt te Epe op 7-12-1955. (Bron: brief van G. Bergsma aan J. Jonker (9-11-1955) verzameling André Cijvat)

Gerard en Emma vervulden beiden een voortrekkersrol, hij voor het toerisme in Zoutelande waarmee hij veel heeft bijgedragen aan het huidige toerisme en het vele geld dat er mee verdiend wordt. Zij nam het voortouw, samen met anderen, voor de vrouwen om te mogen stemmen en het vervullen van openbare bestuurlijke functies in een tijd dat dat niet gebruikelijk was en zette zo een moeilijke eerste stap naar gelijke rechten voor mannen en vrouwen. Ruim voor de aanleg van het nieuwbouwplan Tienden II is door ondergetekende gevraagd aan dorpsraad en gemeente Veere of er vanwege de betekenis die beiden hebben gehad een straat naar hen vernoemd zou kunnen worden. Dat is er (nog) niet van gekomen, het zou het dorp sieren om hieraan nog eens aandacht te besteden.

© André Cijvat, Zoutelande maart 2020.